Farsi يا Persian: زبان مادری‌ام کدام است؟

 ارسلان کهنمويی‌پور

به هنگام مکالمه به زبان انگليسی از کدام يک از دو واژه‌ی فوق برای اطلاق به زبان فارسی استفاده می‌کنيد؟ آيا برای انتخاب خود دلايل روشنی داريد؟

بدون شک کاربرد واژه‌یِ  Farsi در دو دهه‌ی اخير و به ويژه در چند سال گذشته رشد روزافزونی داشته است، چه در ميان ايرانيان مقيم آمريکایِ شمالی و چه در ميان غير فارسی زبانان. اما زبان شناسان ايرانی‌ مقيم آمريکایِ شمالی، بر حسب اطلاع نگارنده، به اتفاق واژه‌ی Persian را ترجيح می دهند. (يارشاطر [۱] ۱۹۹۲، قميشی [۲] ۱۹۹۶، تلطف [۳] ۱۹۹۷). دلايل اصلی‌ىِ اين انتخاب به زعم نگارنده به قرار زير است:

کاربرد واژه‌ی Persian در متون غربی برای اطلاق به زبان فارسی قدمتی ديرينه دارد، به طوری که صورت‌های قديمی‌تر زبان فارسی يعنی فارسی‌ىِ باستان (تا حدود قرن سوم قبل از ميلاد) و فارسی‌ىِ ميانه (قرن سوم قبل از ميلاد تا قرن نهم ميلادی) به ترتيب Old Persian و Middle Persian نام گرفته‌اند. فارسی‌ىِ‌ نوين که بيش از هزار سال عمر دارد زبان شاعران شهيری چون مولوی، خيام، حافظ و فردوسی است. زبان اين بزرگان در متون انگليسی از چند صد سال پيش به عنوان Persian شناخته شده است. واژه‌های Persian Literature و Persian Poetry برای اطلاق به ادبيات و شعر فارسی کاملا جا افتاده‌اند. با به کار بردن واژه‌ی Farsi اين زبان از پيشينه‌ی تاريخی‌اش جدا می‌شود، گو اين که زبانی است نوظهور [۴]. گذشته از اين، زبان فارسی علاوه بر اين که زبان رسمی‌ىِ کشور ايران است، يکی از زبان‌های اصلی‌ىِ دو کشور ديگر منطقه يعنی افغانستان و تاجيکستان می‌باشد. اختيار سه واژه‌ی متفاوت برای اطلاق به اين سه گونه‌ی زبانی، شنونده را دچار اين باور غلط می کند که اين سه، زبان‌هايی متفاوت هستند. در حالی که سخنوران اين سه گونه‌ی زبانی کلام يکديگر را درک می کنند و به اين لحاظ اين از ديدگاه زبان شناسی اين‌ها به عنوان سه گويش زبان فارسی شناخته شده‌اند. فارسی (Persian) را برای اطلاق به زبان ايرانيان به کار می‌برند و برای فارسی سخنوران افغان و تاجيک به ترتيب واژه‌های فارسی‌ىِ دَری (Dari Persian) و فارسی‌ىِ تاجيکی (Tajiki Persian) استفاده می‌شود.

اين که يک کشور به لحاظ پيشينه‌ی تاريخی نام يک زبان را به يدک می کشد پديده‌ی غريبی نيست. به عنوان نمونه زبان انگليسی زبان مردم انگلستان و همچنين مردم کشورهای امريکا، کانادا، استراليا و ... می‌باشد و يا اسپانيولی (Spanish‌) زبان مردم اسپانيا، آرژانتين، کلمبيا و ... می‌باشد. از طرف ديگر استفاده از واژه‌های متفاوت برای اطلاق به يک زبان در زبان‌های مختلف امری عادی است. نمونه‌ها بی‌شمارند! آيا تا به حال شنيده‌ايد که يک فرانسوی زبان به هنگام مکالمه به زبان انگليسی، زبان مادری‌اش را Francais (به جای French)‌ معرفی کند و يا يک آلمانی زبان، زبان‌اش را Dentsche‌ (به جای German) بنامد؟ چه تفاوتی بين زبان فارسی و اين زبان‌ها وجود دارد؟ چرا با به کار بردن  واژه‌ی Farsi اين زبان را به يک زبان محلی تقليل دهيم و پيشينه‌ی تاريخی‌اش را منکر شويم؟

نکته‌ى آخر اين که واژه‌ى Persian‌ معادل انگليسی ى واژه ى "فارسی" است : Persia معادل "فارس" است که پسوند an معادل پسوند صفت‌ساز (يا نسبی‌ىِ) فارسی ، -ی ، به انتهای آن افزوده شده است [۵] . طبيعی است که به هنگام مکالمه به زبان انگليسی ترجيح بر اين است که از واژه‌های انگليسی استفاده کنيم: book برای کتاب، table برای ميز و Persian برای فارسی.

۱- احسان يارشاطر، زبانی نوظهور، ايران شناسی، سال چهارم، شماره ۱، بهار ۱۹۹۲

۲- ژيلا قميشی، مقدمه، مجله‌ی زبان شناسی کانادا، شماره ويژه‌ی نحو زبان‌های ايرانی، شماره ۴۶ (‍۱/۲‌) سال ۱۹۹۶

۳- کامران تلطف، Persian يا Farsi، تارنمای ايرانيان، ۱۹۹۷

۴- اشاره به عنوان مقاله‌ی احسان يارشاطر

۵- پيشينه‌ی تاريخی پسوند نسبی‌ىِ "-ی" مورد نظر نمی‌باشد.