Make No Apologies

 سمیه سادات
 دانشجوی مهندسی صنایع، دانشگاه تورنتو

مجله‌ی The Peer Review قرار است مجله‌‌ای برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی در کانادا باشد. این مجله قصد دارد طیف وسیع دانشجویان تحصیلات تکمیلی را با زمینه‌های تحقیقاتی سایر رشته‌ها و مسائل مشترک آشنا کند. اولین شماره‌اش را که نگاه می‌کنید، به یک مقاله‌ی نسبتا طولانی می‌رسید که با عکسی از پرچم ایران با آرم «الله» در وسط آن شروع می‌شود. ورق که می‌زنید، عکسی از پیاده‌روی یکی از خیابان‌های ایران را می‌بینید که روی دیوار کنار آن تصویر قدس که در دستانی احاطه شده، به وضوح مشخص است و خانمی سر‌ به ‌زیر با مقنعه و مانتویی بلند، در حال رد شدن. عنوان مقاله Make No Apologies است که تا وقتی مقاله را کامل نخوانده‌اید، نمی‌فهمید گویای چیست.

مقاله با گزارشی از جلسه‌ای با حضور عایشه امام در دانشگاه مک‌گیل آغاز می‌شود. عایشه امام از فعالان نیجریه‌ای است که در پرونده امینا لوال، مادر جوان نیجریه‌ای که به دلیل خیانت توسط دادگاه اسلامی محکوم به سنگسار شده بود، شخصا فعالیت داشته است. صحبت‌های عایشه امام، احساسات برخی از شنوندگان را برمی‌انگیزد و میکروفون پرسش و پاسخ عملا به میدان جنگ نظرات مخالفان و موافقان اجرای قوانینِ شرعِ اسلام در جامعه تبدیل می‌شود. این جدال قابل پیش‌بینی است، چرا که محققان در زمینه‌ی مطالعات اسلامی در مونترال در دو قطب کاملا مخالف کار می‌کنند. در یک طرف ایده‌آلیست‌های غربی قرار دارند که تضییع حقوق بشر در رژیم‌های بر پایه‌ی شریعت را محکوم می‌کنند. در طرف دیگر نسبی‌گرایان فرهنگی قرار دارند که ظهور حاکمیت محافظه‌کارانه‌ی اسلامی را یک عکس‌العمل طبیعی و نه لزوما منفی در مقابل استعمار آمریکا می‌دانند.

بحث میان این دو گروه با سوال فردی که به سختی در این دو گروه می‌گنجد، آرام می‌گیرد. رکسانا بهرامیتاش، مهاجر ایرانی‌تبار در کانادا، گرچه مانند فمینیست‌های آزادی‌خواه غربی به تساوی جنسی، قدرتمند‌ کردن سیاسی و حرفه‌ای زنان، و توانایی زنان در تصمیم‌گیری در مورد زندگیشان معتقد است، ادعاهای این فمینیست‌ها درباره‌ی وضعیت زنان در جوامع اسلامی را درست نمی‌داند. او این نکته را در مقاله‌اش پیرامون وضعیت اشتغال زنان در ایران که در سال ۲۰۰۲ در مجله‌ی The Brown Journal of World Affairs به چاپ رسید، با مقایسه‌ی وضعیت زنان در ایران قبل و پس از انقلاب نشان می‌دهد. در فرآیند غربی‌کردن ایران توسط شاه، منع حجاب در حالی که زنان طبقه‌ی متوسط را از امکان زندگی‌ای مشابه یک زن اروپایی برخوردار کرد، عملا به جای آزادسازی عامه‌ی زنان، اکثریت آنان را که مذهبی بودند در خانه‌ها زندانی کرد . بنابراین به افزایش فاصله بین طبقات پایین و بالای جامعه انجامید. در مقابل، در دهه‌ی پس از انقلاب، سیاست تامین اجتماعی با فراهم کردن امکان سوادآموزی و کنترل خانواده، به زنان طبقات پایین اجتماع این فرصت را داد که در جامعه حضور داشته باشند.

رکسانا که اکنون در انستیتو سیمون دو بوار در دانشگاه کنکوردیا تحقیق می‌کند، خود از شاگردان دکتر شریعتی و مبارزان بر علیه رژیم شاه تحت فرماندهی آقای خمینی بوده و در آن زمان پوشیدن چادر را به منزله‌ی رهایی می‌دانسته است، چرا که با پوشیدن آن، فاصله‌ای میان او و یک کشاورز وجود نداشته است. اما پس از انقلاب از تحمیل قوانین اسلام ناخرسند می‌شود. با این وجود، اعتقاد داشته است که همکاری با حکومت اسلام‌گرا در بهبود وضعیت زنان موثر است، و از این رو با رعایت حجاب به نهضت سواد‌آموزی و تدریس در دانشگاه مشغول می‌شود. رکسانا به کسانی مانند آذر نفیسی، نویسنده‌ی کتاب   لولیتاخوانی در تهران  که به عقیده‌ی وی کتابی ضد اسلام و مملو از کلیشه‌سازی راجع به جوامع اسلامی است، معترض است. او معتقد است که آذر نفیسی زمانی که زنان ایرانی نیازمند کسانی بودند که به آنان سواد بیاموزند، ترجیح داد که از طبقه‌ی اجتماعی خاص خود جدا نشود و خارج از سیستم رسمی، ادبیات ناباکف را به جمعی از زنان ممتاز جامعه تدریس کند و حال فرهنگ عامه را نقد می‌کند، گرچه با دقت همه‌ی معایب آن فرهنگ را به پدرها، برادرها، و پسران آن زنان نسبت می‌دهد.

رکسانا در هیچ‌کدام از دو دسته‌ی محققان در زمینه‌ی مطالعات اسلامی قرار نمی‌گیرد. او طرفدار نسبی‌گرایان فرهنگی نیست، اما از فمینیست آزادی‌خواهی مانند «یولانده گیداه» که اعتقاد دارد ایالت کبک باید حجاب را در مدارس عمومی منع کند نیز انتقاد می‌کند.

در آن جلسه، رکسانا از عایشه امام می‌پرسد: «فعالان حقوق بشر در غرب چگونه بر اجرای شریعت در نیجریه تاثیر گذاشتند؟ آیا آنان، به عنوان نمونه، در پرونده‌ی امینا لوال کمک کردند؟» عایشه امام توضیح می‌دهد که ادعاهای غیردقیق فعالان غربی و استفاده‌ی آنان از لغات دافعه‌انگیز مانند بربریت، کار فعالان داخلی در پرونده‌ی امینا لوال را مشکل‌تر کرده است. فعالان داخلی خود توانسته بودند که حکم سنگسار را به شلاق تبدیل کنند. این جواب عایشه امام شاید تا حدی این ادعای رکسانا که فعالان حقوق بشر در غرب لزوما تصویر درستی از وضعیت واقعی جوامع ندارند، را تایید کند.